Over dit project
Het verhaal van een plaats ligt versnipperd: een foto in het ene archief, een krantenbericht in het andere, een oude kaart bij weer een derde. Niemand die het ooit bij elkaar brengt. Dit project doet dat wel - voor elk dorp in Nederland één plek waar het zeldzame, vaak vergeten materiaal samenkomt, met bij ieder stuk de weg terug naar de bron.
Eén plek per dorp
De gewone geschiedenis van een plaats staat allang ergens: op Wikipedia, in een zoekresultaat, in een standaardwerk. Daar voegen we niets aan toe. Het gaat ons om wat daarnáást ligt - de foto van een verdwenen boerderij, een ansicht van de watermolen, een krantenbericht dat diep in een catalogus lag - verspreid over tientallen archieven en collecties, en zelden door iemand bijeengebracht. Voor iedere plaats bouwen we daarvan één samenhangende verzameling, zodat je niet zelf hoeft te weten welk archief wat bewaart.
Alleen echt, met herkomst voorop
Elk stuk moet zichzelf bewijzen. We doorzoeken een reeks open bronnen naast elkaar - van Wikimedia Commons en de kranten van Delpher tot Europeana en het rijksmonumentenregister - maar opnemen is iets anders dan vinden. We vertrouwen niet op losse tekst, maar op hoe het archief zélf een object aan een plaats koppelt, en toetsen dat aan de echte plek op vaste coördinaten. Een naamgenoot - dezelfde familienaam, dezelfde straat elders, hetzelfde woord voor een dier - valt daarmee af. Twijfel betekent: niet tonen. Er wordt dan ook veel meer afgewezen dan toegelaten; liever iets missen dan iets tonen dat hier niet hoort. En bij elk object staat een label dat zegt hoe zeker we zijn dat het echt over deze plaats gaat.
Presenteren, niet bewaren
Wij zijn geen bewaarplaats. Het archief dat een stuk beheert, bewaart het origineel en de beste scans; wij tonen een lichte weergavekopie en wijzen de weg terug. Alleen materiaal met een open licentie (publiek domein, CC BY of BY-SA) bewaren we zelf als kopie - mét de naam van de maker en de licentie erbij. Al het andere blijft bij de bron, met een verwijzing erheen: een bronvermelding is immers nog geen gebruiksrecht. Wie een stuk wil gebruiken of in de hoogste kwaliteit wil zien, is bij de bron aan het juiste adres - daar hoort het thuis, en daar sturen we je graag heen.
Waar een taalmodel helpt
We weten uit ervaring wat er misgaat als je een machine geschiedenis laat schrijven. Twee eerdere versies van dit project lieten een taalmodel de verhalen maken; die teksten klonken aannemelijk, maar bleken te vaak niet echt over de plaats te gaan. We hebben ze weggegooid. Deze verzameling is het omgekeerde: de waarde zit in de bronnen, niet in de tekst eromheen.
Het taalmodel (LLM) dat we nu inzetten bepaalt dan ook niet wat wordt opgenomen, spoort geen materiaal op, controleert geen plaats en verzint geen feit. Het doet twee dingen, allebei met wat de bron zelf meegeeft: een te lange bronbeschrijving inkorten, en per plaats een leesbaar overzicht samenstellen. Zulke teksten zijn altijd als zodanig gemarkeerd. Het model is het gereedschap, niet de inhoud.
Eerlijk over de grenzen
Deze verzameling wordt grotendeels automatisch samengesteld; een mens loopt steekproeven na, maar heeft niet elk object gezien. Een enkele vergissing in plaats of toeschrijving is dus mogelijk - het origineel staat altijd bij de genoemde bron, zodat je alles zelf kunt nakijken. We tonen bovendien alleen wat de archieven zelf al openbaar hebben gemaakt, en voegen niets toe over levende of herleidbare personen.
Klopt er iets niet - een verkeerde plaats, een verkeerde toeschrijving, een stuk dat hier niet hoort te staan? Laat het ons weten via info@hetverledenvan.nl. Een onderbouwd verzoek handelen we snel af; wat voor opnemen geldt, geldt ook voor weghalen: bij twijfel doen we het.
Vergeten geschiedenis, boven water
Zo groeit per plaats, ronde na ronde, een rijker beeld dan een zoekmachine geeft - een verzameling die nooit af is en blijft aangroeien naarmate bronnen en werkwijze verbeteren. De boerderij die er niet meer is, de watermolen op een ansicht van honderd jaar terug, de akte van een familie die iedereen in het dorp nog kent: juist die parels willen we zichtbaar maken, elk terug te voeren op de oorspronkelijke bron.
Hoe het opsporen, toetsen en beschrijven precies werkt - met de actuele cijfers per plaats: hoeveel doorzocht, hoeveel toegelaten, hoeveel afgewezen - staat bij elke plaats op de eigen methodologie-pagina.